آلودگی هوا به‌عنوان یکی از جدی‌ترین چالش‌های دوران معاصر، با توسعه صنعتی، مصرف گسترده سوخت‌های فسیلی و رشد جمعیت شهری شدت یافته است. براساس گزارش جهانی وضعیت هوا در سال 2025، آلودگی هوا پس از فشار خون بالا دومین عامل مرگ‌ومیر در جهان است. داده‌های مؤسسه بار بیماری‌ها نیز نشان می‌دهد که آلودگی هوای آزاد و هوای داخل ساختمان سالانه بیش از ۸ میلیون مرگ را رقم می‌زند؛ مرگ‌هایی که ۸۳ درصد آن‌ها ناشی از بیماری‌های غیرواگیر است.

سازمان جهانی بهداشت هشدار می‌دهد که ۹۹ درصد جمعیت جهان در کشورهایی زندگی می‌کنند که غلظت سالانه ذرات معلق PM2.5 بالاتر از حد مجاز این سازمان است. این خطر در کشورهای با درآمد متوسط و پایین شدیدتر است. تنها در سال ۲۰۲۴، حدود ۲۸ درصد از مرگ‌های زودرس مرتبط با آلودگی هوای آزاد در اثر بیماری ایسکمیک قلبی و ۴۸ درصد ناشی از بیماری مزمن ریوی بوده است؛ آماری که عمق پیامدهای آلودگی هوا بر سلامت عمومی را نشان می‌دهد.

پیامدهای اقتصادی آلودگی هوا نیز بسیار چشمگیر است. براساس گزارش بانک جهانی، خسارت ناشی از مرگ زودرس مرتبط با آلودگی هوا در سال ۲۰۱۳ حدود ۲۲۵ میلیارد دلار برآورد شده است؛ رقمی که تقریباً معادل تولید ناخالص داخلی چند کشور بزرگ است. در ایران نیز طبق گزارش بانک جهانی (۲۰۱۶)، تنها خسارت ناشی از آلودگی ذرات معلق PM2.5 حدود ۳۰ میلیارد دلار بوده که برابر با ۲.۴۸ درصد تولید ناخالص ملی کشور است. این خسارت‌ها شامل کاهش بهره‌وری، هزینه‌های سلامت و تأثیرات منفی بر کیفیت زندگی مردم هستند.

قوانین ملی نیز بر نقش وزارت بهداشت در پایش و گزارش‌دهی تأکید دارند. براساس ماده ۲۳ آیین‌نامه فنی ماده ۲ قانون هوای پاک، این وزارتخانه موظف است سالانه هزینه‌های مستقیم بیماری‌ها و مرگ‌ومیرهای منتسب به آلودگی هوا را منتشر کند. همچنین طبق تصویب‌نامه سال ۱۳۹۳ هیئت وزیران، وزارت بهداشت از سال ۱۳۹۴ مسئول پایش بیماری‌ها و مرگ‌های منتسب به آلاینده‌ها در کلان‌شهرهاست؛ مسئولیتی مهم برای هدایت علمی سیاست‌گذاری‌ها.

گزارش اخیر وزارت بهداشت نشان می‌دهد که میانگین سالانه غلظت PM2.5 در تهران طی سال ۱۴۰۲ حدود ۳۲ میکروگرم بر مترمکعب بوده است؛ یعنی حدود ۶ برابر حد مجاز سازمان جهانی بهداشت. همچنین خسارت اقتصادی ناشی از مرگ‌های منتسب به ذرات معلق در ۵۷ شهر کشور، حدود ۱۲ میلیارد دلار (معادل ۵۷۹ هزار میلیارد تومان) برآورد شده است. این اعداد تصویری روشن از شدت بحران و ضرورت اقدامات عملی ارائه می‌کنند.

در ماه‌های پاییز و زمستان، پدیده وارونگی دما در تهران شرایط را بحرانی‌تر می‌کند. کاهش سرعت باد، افزایش مصرف سوخت‌های فسیلی و تراکم ترافیک باعث انباشت آلاینده‌ها در لایه‌های پایین جو می‌شود. در این دوره‌ها، غلظت PM2.5 چندین برابر حد مجاز جهانی ثبت شده و موجب افزایش بروز بیماری‌های قلبی و ریوی و مرگ‌ومیر زودرس می‌گردد. این وضعیت نیاز به اجرای فوری برنامه‌های کاهش آلودگی، به‌ویژه در حوزه حمل‌ونقل، کیفیت سوخت و مدیریت انرژی را بیش از پیش آشکار می‌سازد.

حل بحران آلودگی هوا نیازمند اراده ملی، هماهنگی بین‌بخشی و اتکا به داده‌های علمی است. سلامت جامعه و آینده اقتصادی کشور در گرو اقداماتی است که امروز برای کنترل این تهدید خاموش اتخاذ می‌کنیم.

نویسنده: دکتر مجید کرمانی 

استاد تمام گروه بهداشت محیط