دکتر عبادی‌فرد آذر، استاد تمام گروه خدمات بهداشتی و معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی ایران در گفتگو با واحد روابط عمومی دانشکده بهداشت، با اشاره به تغییر الگوی مصرف دخانیات اظهار کرد: مبارزه با دخانیات طی سال‌های گذشته به کاهش مصرف سیگار در بسیاری از جوامع کمک کرده است، اما مسئله وابستگی به نیکوتین پایان نیافته و بازار دخانیات با عرضه محصولاتی مانند ویپ، پاد، محصولات تنباکوی گرم ‌شونده و کیسه‌های نیکوتین، شکل تازه‌ای برای نفوذ در بین مخاطبین خود پیدا کرده است.

وی افزود: محصولات جدید دیگر الزاماً ظاهر یک سیگار را ندارند و گاهی با طعم‌های شیرین و میوه‌ای، طراحی‌های جذاب و تبلیغات در فضای مجازی، خود را به سبک زندگی افراد و به ویژه نسل جوان نزدیک کرده‌اند. بنابراین اگر محصولات دخانی تغییر کرده‌اند، روش‌های پیشگیری و اطلاع‌رسانی نیز باید متناسب با این تغییرات بازتعریف شوند.

دخانیات دیگر فقط دود نیست

معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی ایران با بیان اینکه تغییر ظاهر محصولات می‌تواند برداشت افراد از میزان خطر را نیز تحت تأثیر قرار دهد، گفت: یکی از چالش‌های امروز این است که برخی افراد محصولات جدید نیکوتینی را با معیارهای قدیمی می‌سنجند. این در حالی است که نداشتن دود یا بوی معمول سیگار به معنای بی‌ضرر بودن این محصولات نیست.

عبادی‌فرد آذر ادامه داد: بر اساس گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت، بیش از ۱۰۰ میلیون نفر در جهان از سیگارهای الکترونیکی استفاده می‌کنند و حدود ۱۵ میلیون نفر از آنان نوجوانان ۱۳ تا ۱۵ ساله هستند. این آمار نشان می‌دهد که محصولات جدید نیکوتینی توانسته‌اند بخشی از بازار مصرف را به سمت گروه‌های سنی پایین‌تر سوق دهند.

وی با اشاره به مطالعات انجام‌ شده در ایران افزود: یافته‌های یک مطالعه ملی در سال ۲۰۲۵ میان بیش از دو هزار دانشجوی ایرانی از ۱۵ استان نیز نشان داد که ۲۸.۲ درصد شرکت‌کنندگان سابقه استفاده از سیگار الکترونیکی داشتند و ۳۶.۲ درصد، مصرف آن را از نظر اجتماعی قابل‌قبول می‌دانستند. همچنین بخشی از شرکت‌کنندگان درباره ماهیت و خطرات این محصولات برداشت‌های نادرستی داشتند؛ برای نمونه، حدود یک‌سوم تصور می‌کردند بخار حاصل از سیگار الکترونیکی صرفاً آب است.

وی تأکید کرد: این یافته‌ها نشان می‌دهد که در کنار مسئله دسترسی، باید روی «برداشت از خطر» نیز کار کنیم. وقتی فرد یک محصول را بی‌ضرر یا کم‌خطر تصور کند، احتمال مقاومت در برابر شروع یا ادامه مصرف کاهش پیدا می‌کند.

جذابیت محصول؛ حلقه‌ای که نباید نادیده گرفته شود

عضو هیئت علمی گروه خدمات بهداشتی با اشاره به نقش ویژگی‌های محصول در جذب مصرف‌کنندگان گفت: طعم، طراحی، بسته‌بندی و شیوه معرفی محصولات جدید نیکوتینی را نمی‌توان از مسئله پیشگیری جدا کرد. وقتی محصولی با ظاهر جذاب و طعم‌های متنوع عرضه می‌شود و هم‌زمان در فضای مجازی در کنار مفاهیمی مانند سرگرمی، زیبایی، استقلال و سبک زندگی قرار می‌گیرد، ممکن است فاصله ذهنی آن با مفهوم «دخانیات» برای افراد و به ویژه گروه‌های سنی پایین کاهش پیدا کند.

عبادی‌فرد آذر افزود: جامعه و مخصوصاً نوجوانان ممکن است همیشه تحت فشار مستقیم دوستان برای مصرف قرار نداشته باشد؛ گاهی تصور اینکه «همه دارند این کار را انجام می‌دهند» یا اینکه مصرف یک محصول نشانه مدرن بودن یا تعلق به یک گروه است، می‌تواند احتمال شروع مصرف را افزایش دهد. به همین دلیل، پیشگیری باید علاوه بر آگاهی فردی، هنجارهای اجتماعی و عادی‌سازی مصرف را نیز هدف قرار دهد. وی خاطرنشان کرد: مطالعات جدید نیز ارتباط میان مصرف ویپ و عوامل اجتماعی مانند داشتن دوستان مصرف‌کننده را نشان داده‌اند؛ بنابراین نمی‌توان رفتار مصرف را صرفاً یک انتخاب فردی در نظر گرفت.

مصرف جدید همیشه جایگزین مصرف قدیمی نمی‌شود

معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی ایران با اشاره به الگوی مصرف همزمان محصولات دخانی گفت: ورود ویپ و سایر محصولات جدید الزاماً به معنای کنار گذاشتن سیگار نیست و برخی افراد ممکن است هم‌زمان از چند محصول نیکوتینی استفاده کنند.

وی ادامه داد: در مطالعه ملی انجام‌ شده در ایران نیز میان مصرف سیگار و قلیان با مصرف سیگار الکترونیکی ارتباط مشاهده شده است. بنابراین در سیاست‌گذاری سلامت باید الگوی کلی مصرف نیکوتین و احتمال مصرف چندگانه مورد توجه قرار گیرد، نه اینکه تنها جابه‌جایی یک محصول با محصول دیگر بررسی شود.

عبادی‌فرد آذر تأکید کرد: البته باید میان گروه‌های مختلف نیز تفاوت قائل شد. استفاده از یک روش در مسیر ترک سیگار در فرد سیگاری با شروع مصرف نیکوتین توسط یک نوجوان یا فردی که پیش از آن مصرف‌کننده نبوده، دو مسئله متفاوت است و نباید در اطلاع‌رسانی با یکدیگر خلط شوند.

از وابستگی به نیکوتین تا آسیب به قلب و ریه

عبادی‌فرد آذر با اشاره به مخاطرات بهداشتی محصولات جدید نیکوتینی گفت: این محصولات را نمی‌توان صرفاً به دلیل نداشتن دود یا ظاهر متفاوت، بی‌خطر تلقی کرد. سیگارهای الکترونیکی و ویپ‌ها می‌توانند آئروسل حاوی نیکوتین، ذرات بسیار ریز، فلزات سنگین، ترکیبات آلی فرار و برخی مواد شیمیایی سرطان‌زا تولید کنند و شواهد موجود از ارتباط مصرف آنها با اختلالات تنفسی و اثرات نامطلوب قلبی ـ عروقی، از جمله افزایش ضربان قلب و فشار خون، حکایت دارد. سازمان جهانی بهداشت نیز تأکید کرده است که این محصولات ایمن نیستند و آثار بلندمدت برخی از آنها همچنان در حال بررسی است.

این استاد فعال در حوزه ارتقای سلامت در ادامه تصریح کرد: در نوجوانان، نگرانی فقط به بیماری‌های جسمی محدود نمی‌شود. نیکوتین ماده‌ای به‌شدت اعتیادآور است و مصرف آن در دوره رشد مغز می‌تواند بر فرایندهای مرتبط با توجه و یادگیری اثر بگذارد و احتمال وابستگی پایدار به نیکوتین و ادامه مصرف محصولات دخانی را افزایش دهد. درباره محصولات تنباکوی گرم ‌شونده نیز اگرچه برخی آلاینده‌ها ممکن است در مقایسه با دود سیگار در سطوح پایین‌تری از مخاطرات بهداشتی تلقی شوند، اما این محصولات همچنان نیکوتین و مواد سمی تولید می‌کنند و شواهد فعلی، بی‌خطر بودن یا کاهش قطعی خطر آنها را تأیید نمی‌کند.

وی افزود: بنابراین نباید مسئله را به این خلاصه کرد که «ویپ از سیگار بهتر است یا بدتر»؛ پرسش مهم‌تر این است که آیا فردی که پیش از این مصرف‌کننده نبوده، باید در معرض یک محصول اعتیادآور و مواد شیمیایی زیان‌آور قرار گیرد یا خیر. پاسخ از منظر پیشگیری روشن است. هدف اصلی باید جلوگیری از آغاز مصرف، به‌ویژه در کودکان و نوجوانان، باشد.

والدین باید چهره جدید دخانیات را بشناسند

وی افزایش سواد والدین درباره محصولات جدید نیکوتینی را یکی از حلقه‌های مهم پیشگیری دانست و گفت: والدینی که ویپ، پاد و سایر محصولات جدید را نمی‌شناسند، ممکن است برخی نشانه‌های مصرف فرزند خود را اساساً به‌عنوان مصرف دخانیات تلقی نکنند.

معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی ایران افزود: پیشگیری مؤثر از بازجویی و تنبیه نوجوان آغاز نمی‌شود؛ بلکه با شناخت، گفت‌وگو و الگوی رفتاری مناسب والدین آغاز می‌شود. والدین باید بدانند این محصولات چه هستند، چگونه مصرف می‌شوند و چه مخاطراتی برای سلامت و وابستگی به نیکوتین دارند. وی تصریح کرد: خانواده نیز باید همگام با تغییرات بازار نیکوتین، دانش خود را به‌روز کند. اگر محصولات جدید برای نسل جدید طراحی و عرضه می‌شوند، آموزش پیشگیری نیز باید زبان و ابزارهای متناسب با همین نسل را داشته باشد.

کمپین‌های سلامت باید از «سیگار نکشید» فراتر بروند

عبادی‌فرد آذر با تأکید بر ضرورت بازنگری در برنامه‌های اطلاع‌رسانی گفت: کمپین‌های پیشگیری نباید فقط به نمایش عوارض دیررس سیگار محدود شوند. مخاطب امروز باید بداند محصولات جدید چگونه جذاب می‌شوند، چرا طعم‌ها و طراحی‌های خاص دارند، چگونه در شبکه‌های اجتماعی معرفی می‌شوند و تأثیر گروه همسالان چگونه می‌تواند شروع مصرف را تسهیل کن..

وی افزود: باید فاصله میان «تصویر جذاب محصول» و «واقعیت علمی آن» برای مردم روشن شود. و درهمین راستا استفاده از ظرفیت رسانه‌ها، مدارس، دانشگاه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، برگزاری کمپین‌های عمومی و آموزش والدین می‌تواند به افزایش سواد جامعه درباره محصولات جدید دخانی و نیکوتینی کمک کند. این برنامه‌ها زمانی اثربخش‌تر خواهند بود که برای گروه‌های مختلف، به‌ویژه نوجوانان و والدین، متناسب با ویژگی‌ها و نیازهای آنان طراحی شوند.

پیشگیری؛ مسئولیت یک نفر نیست

معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی ایران با بیان اینکه پیشگیری از مصرف دخانیات نمی‌تواند فقط بر دوش فرد یا خانواده باشد، گفت: وقتی یک محصول در محیط اجتماعی جذاب، مدرن و عادی جلوه داده می‌شود، نمی‌توان انتظار داشت تنها با توصیه به نوجوان، مسئله حل شود. خانواده، مدرسه، رسانه، نظام سلامت و سیاست‌گذاران، همگی در شکل دادن به محیطی که انتخاب سالم در آن آسان‌تر باشد، نقش دارند.

وی افزود: سازمان جهانی بهداشت نیز بر مجموعه‌ای از اقدامات شامل پایش مصرف، حفاظت از مردم، کمک به ترک، هشدار درباره خطرات، محدودیت تبلیغات و ترویج و سیاست‌های اقتصادی تأکید دارد. درباره محصولات جدید نیکوتینی نیز موضوعاتی مانند دسترسی نوجوانان، تبلیغات، طعم‌ها، بسته‌بندی و نحوه عرضه باید در سیاست‌گذاری مورد توجه قرار گیرد.

عبادی‌فرد آذر تصریح کرد: هدف سیاست‌گذاری نباید صرفاً تنبیه نوجوان مصرف‌کننده باشد. نوجوانی که مصرف را آغاز کرده است، نیازمند آموزش، حمایت و دسترسی به خدمات مناسب برای پیشگیری از وابستگی یا کمک به ترک است.

اگر دخانیات تغییر کرده‌اند، پیشگیری هم باید تغییر کند

معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی ایران در پایان گفت: مبارزه با دخانیات زمانی موفق خواهد بود که مسئولیت پیشگیری فقط بر دوش فرد یا خانواده نباشد و میان خانواده، نظام آموزشی، رسانه، جامعه و سیاست‌گذار تقسیم شود.

وی خاطرنشان کرد: امروز دیگر کافی نیست فقط به مردم بگوییم «سیگار نکشید»؛ باید به آنها کمک کنیم محصولات جدید نیکوتینی، شیوه‌های جذاب‌سازی آنها و مخاطرات واقعی‌شان را بشناسند. اگر دخانیات چهره خود را تغییر داده‌اند، روش‌های پیشگیری نیز باید تغییر کند تا نسل جدید، پیش از آنکه درگیر وابستگی شود، بتواند پشت ظاهر جذاب این محصولات را ببیند.